Besluit (EU) 2016/1983 van de Commissie van 26 mei 2014 betreffende steunmaatregel SA.33063 (2012/C) (ex 2012/NN) ten gunste van Trentino NGN srl. naar aanleiding van de terugtrekking van Italië uit het project (Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 3159) (Slechts de tekst in de Italiaanse taal is authentiek) (Voor de EER relevante tekst)
DE EUROPESE COMMISSIE,
Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 108, lid 2, eerste alinea,
Gezien de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name artikel 62, lid 1, onder a),
Na de belanghebbenden overeenkomstig voornoemde artikelen in de gelegenheid te hebben gesteld hun opmerkingen kenbaar te maken1,
(1) Op 24 mei 2011 heeft de Commissie een klacht ontvangen van de drie belangrijkste alternatieve telecomexploitanten in Italië (Wind, Fastweb en Vodafone). Met uitvoerige argumenten stellen zij dat het door de autonome provincie Trento (hierna „de provincie” genoemd) opgezette project voor een NGA-infrastructuur op het hele grondgebied van de provincie in feite neerkwam op staatssteun aan Telecom Italia (hierna „TI” genoemd) die is verleend in strijd met de in de breedbandrichtsnoeren vastgestelde mededingingsregels2. Met name zou de provincie de klagers niet naar behoren hebben ingelicht, noch geraadpleegd, over de plannen en de doelstellingen van de provincie, zou de begunstigde reeds vooraf zijn geselecteerd en zou de aanleg van de gekozen infrastructuur tot gevolg hebben gehad dat de mededinging werd verhinderd.
(2) Naar aanleiding van een verzoek om inlichtingen van 22 juni 2011 hebben de Italiaanse autoriteiten op 20 juli 2011 geantwoord dat het hun bedoeling was het beginsel van de investeerder in een markteconomie in acht te nemen, dat hun maatregel geen staatssteun vormde en derhalve niet diende te voldoen aan de verenigbaarheidsvoorwaarden van de breedbandrichtsnoeren. Op 4 november 2011 is het antwoord van de Italiaanse autoriteiten na weglating van de vertrouwelijke gegevens doorgezonden aan de klagers, die verdere opmerkingen en documenten hebben ingediend op 29 november en 7 en 16 december 2011. Tussen januari en mei 2012 hebben de Italiaanse autoriteiten veel gedetailleerde gegevens toegezonden. Tussen februari en mei 2012 hebben ook de klagers verdere gegevens verstrekt. In deze periode zijn met elk van de betrokken partijen meerdere bijeenkomsten en teleconferenties gehouden.
(3) Bij besluit van 25 juli 2012 (hierna „het inleidingsbesluit” genoemd) heeft de Commissie Italië ervan in kennis gesteld dat zij ten aanzien van het project de formele onderzoeksprocedure van artikel 108, lid 2, VWEU heeft ingeleid. Na weglating van de vertrouwelijke gegevens is het besluit tot inleiding van de procedure bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie3 en is de belanghebbenden verzocht hun opmerkingen te maken.
(4) Bij brieven van 22 en 23 november 2012 heeft de Commissie opmerkingen van Italië over het inleidingsbesluit ontvangen. De Commissie heeft ook van onderstaande belanghebbenden opmerkingen ontvangen: de vertegenwoordigers van Telecom Italia, op 3 december 2012, en de vertegenwoordigers van Wind, Fastweb en Vodafone, op 7 december 2012. Bij brief van 29 januari 2013 heeft de Commissie bovengenoemde opmerkingen, na weglating van de vertrouwelijke gegevens, doorgezonden aan de Italiaanse autoriteiten, die hun reacties op 5 maart 2013 hebben doen toekomen. Tussen maart en december 2013 hebben intensieve besprekingen en vruchtbare gedachtewisselingen plaatsgevonden met alle belanghebbenden (de Italiaanse autoriteiten, Telecom Italia, Wind, Fastweb en Vodafone) en zijn met elk van hen talrijke vergaderingen en conferenties georganiseerd.
(5) Bij brief van 31 januari 2014 hebben de Italiaanse autoriteiten de Commissie in kennis gesteld van het voornemen van de provincie om zich uit het project terug te trekken. Op 14 en 20 maart 2014 hebben de Italiaanse autoriteiten aanvullende gegevens verstrekt over de daadwerkelijke terugtrekking van de provincie uit de joint venture Trentino NGN, en met name over de verkoop van de aandelen van de provincie aan TI op 28 februari 2014.
(6) In september 2010 heeft de provincie een strategie uitgewerkt ter verwezenlijking van haar doelstelling om vóór 2018 100 % van haar grondgebied aan te sluiten op een ultrabreedband-glasvezelnetwerk. De strategie voorzag in twee soorten maatregelen voor het provinciale grondgebied, één voor gebieden met een gemiddelde rentabiliteit4 en één voor gebieden met een lage rentabiliteit. Gebieden met een hoge rentabiliteit bleven uitgesloten. Voor de gebieden met een gemiddelde rentabiliteit was de provincie voornemens een nieuwe onderneming, Trentino NGN, op te richten en open te stellen voor participatie van particuliere partners. Voor de gebieden met een lage rentabiliteit was de provincie voornemens een ad-hoc steunmaatregel in te stellen, die op een later tijdstip zou worden uitgewerkt en aangemeld, waarschijnlijk onder toezicht van de overheidsonderneming van de provincie, Trentino Network — verschillend van Trentino NGN — die op dat ogenblik verantwoordelijk was voor andere maatregelen in het kader van de algemene strategie van de provincie op breedbandgebied.
(7) In de daaropvolgende maanden zijn er contacten geweest tussen de provincie en diverse particuliere exploitanten en op 8 februari 2011 heeft de provincie een memorandum van overeenstemming met TI ondertekend voor de oprichting van de joint venture Trentino NGN (hierna „Trentino NGN” genoemd) met het oog op de aanleg van een FTTH-infrastructuur in gebieden met een lage rentabiliteit. In deze eerste overeenkomst heeft de provincie zich verbonden tot een geldelijke bijdrage van maximaal 60 miljoen EUR in het kapitaal van Trentino NGN, terwijl TI slechts zou participeren met bijdragen in natura, zoals: 1) het onmiddellijk beschikbaar stellen van haar passieve infrastructuur (kabelgoten en stutten), en 2) het uitschakelen van het bestaande kopernetwerk na de ingebruikneming van het FTTH-netwerk. In hetzelfde jaar hebben nog twee andere kleine particuliere aandeelhouders het memorandum van overeenstemming ondertekend — de financiële holding Finanziaria Trentina en een kleine leverancier van internetdiensten, Mc-link — die allebei een bescheiden financiële bijdrage leverden.
(8) In december 2011 was het ondernemingsplan klaar, en heeft Analysys Mason op verzoek van de provincie een due diligence-rapport opgesteld. Tegelijkertijd zijn de respectieve rechten en plichten van de aandeelhouders definitief vastgesteld en zijn de bijdragen in natura van TI aan Trentino NGN gepreciseerd. Naar aanleiding van een aantal besprekingen met de Commissie en van een deskundigenrapport van Analysys Mason over het project zijn verdere wijzigingen in de aandeelhoudersovereenkomsten ingevoerd. In maart 2012 heeft Reconta Ernst & Young het deskundigenrapport over de eerste bijdrage in natura van TI voorgelegd, naar aanleiding waarvan nog meer wijzigingen zijn ingevoerd.
(9) De provincie heeft Trentino NGN alleen opgericht, met een minimale kapitaalbijdrage van minder dan 100.000 EUR. De onderneming moest haar definitieve kapitaalstructuur bereiken via een verhoging van het aandeelhouderskapitaal, na ondertekening van de overeenkomsten met de particuliere aandeelhouders. Volgens de plannen zou het aandeelhouderskapitaal van Trentino NGN als volgt worden verhoogd: de provincie zou 50 miljoen EUR inbrengen (wat overeenkomt met een aandeel van 52,2 %), Finanziaria Trentina 5 miljoen EUR (aandeel van 5,2 %), Mc-link 1,5 miljoen EUR (aandeel van 1,56 %)5 en TI zou, door middel van onvervreemdbare gebruiksrechten (IRU, indefeasible rights of use), haar passieve infrastructuur (kabelgoten en stutten) in de hele provincie ter beschikking stellen voor de aanleg van nieuwe netwerken (hierna „de eerste bijdrage” genoemd). Oorspronkelijk was de eerste bijdrage van TI op 39,8 miljoen EUR geschat, maar aangezien in het rapport van Ernst & Young over de waarde van deze bijdrage een iets lager bedrag is aangegeven (39,3 miljoen EUR) is de overeenkomst aangepast (definitieve schatting: 39,448 miljoen EUR).
(10) Op 18 mei 2012 is de joint venture Trentino NGN opgericht en hebben alle partijen een eerste bijdrage betaald. De provincie heeft slechts een deel van de geplande geldelijke bijdrage betaald, d.w.z. 14,845 miljoen EUR in plaats van 50 miljoen EUR. Evenzo heeft Finanziaria Trentina slechts 1,25 miljoen EUR van de 5 miljoen EUR betaald en Mc-link slechts 0,375 miljoen EUR van de 1,5 miljoen EUR. TI heeft 39,448 miljoen EUR verleend in de vorm van IRU met betrekking tot haar passieve infrastructuur. Dit resulteerde in de volgende aandeelhoudersstructuur: provincie 52,16 %; Telecom Italia 41,07 %; Mc-link 1,56 %; Finanziaria Trentina 5,21 %. In de periode 18 mei 2012-28 februari 2014 was de aandeelhouderssituatie van Trentino NGN als volgt:
(11) In de overeenkomst tussen de aandeelhouders was bepaald dat TI en de provincie aan het eind van het derde jaar na de eerste bijdrage of vanaf de activering van ten minste 16 % van de nieuwe verbindingen konden besluiten over te gaan tot de „tweede bijdrage” van TI, d.w.z. de overdracht aan Trentino NGN van: 1) de eigendom (met betrekking tot de reeds toegekende IRU) van de bestaande passieve infrastructuur in de door Trentino NGN vastgestelde gebieden met een lage rentabiliteit, en 2) de eigendom van het kopernetwerk, dat moest worden uitgeschakeld in verband met de definitieve overschakeling van alle klanten op het nieuwe glasvezelnetwerk. De waarde van de bijdrage was oorspronkelijk op 520 EUR per actieve koperverbinding geschat, zowel wat de retailverbindingen van TI betreft als de verbindingen voor exploitanten met een ontbundelde toegang tot het lokale netwerk. Daarbij kwam nog 2 miljoen EUR uit hoofde van de omzetting in eigendom van de IRU met betrekking tot de kabelgoten en stutten (d.w.z. de eerste bijdrage). In deze tweede fase zou TI dankzij de tweede bijdrage de meerderheidseigendom van en de zeggenschap over Trentino NGN verkregen hebben, zo nodig door middel van een extra kapitaalinbreng.
(12) Tot slot zou TI, op basis van de aandeelhoudersovereenkomst, na 3 jaar of nadat de beoogde 43 % van de verbindingen waren geactiveerd en verbonden, het recht hebben een koopoptie uit te oefenen ten aanzien van de provincie en Mc-link om hun participaties in Trentino NGN te verwerven. Als tegenprestatie voor de toekenning van dit recht aan TI en na uitoefening van dit recht zou TI 6,5 miljoen EUR aan de provincie betalen (de eerste helft binnen een jaar en de tweede helft binnen twee jaar). De aankoopprijs van de aandelen zou gelijk zijn aan de waarde van de bijdrage vermeerderd met 7,75 % per jaar, minus de uitgekeerde dividenden6. De andere twee aandeelhouders, Mc-link en Finanziaria Trentina, zouden een verkoopoptie kunnen uitoefenen en zo kunnen besluiten hun participatie in Trentino NGN aan TI te verkopen tegen een prijs die overeenkomt met de waarde van de respectieve bijdragen, vermeerderd met respectievelijk 5,5 % en 7 % per jaar.
(13) Voorts was TI bij specifieke aandeelhoudersovereenkomsten aangewezen als leverancier van Trentino NGN voor de aanleg, het beheer en de exploitatie van het netwerk. Er moest een point-to-multipoint netwerk worden ontwikkeld dat niet voorzag in ontbundelde toegang of toegangsverplichtingen. Het plan voorzag uitsluitend in de aanleg van drie parallelle GPON-netwerken7, waarvan twee beschikbaar zouden zijn voor eventuele concessies voor andere exploitanten.
(14) De Commissie heeft de formele onderzoeksprocedure ingeleid omdat zij ernstig betwijfelde of de maatregel in overeenstemming was met het beginsel van de investeerder in een markteconomie, en om na te gaan of de maatregel, mocht blijken dat hij staatssteunelementen bevat, als verenigbaar met de interne markt kon worden aangemerkt.
(15) In het inleidingsbesluit uit de Commissie haar bezorgdheid over het feit dat de deelname van de provincie aan het project Trentino NGN diverse aspecten inhoudt die twijfels oproepen over de vraag of het beginsel van de investeerder in een markteconomie in acht is genomen en of de provincie en de particuliere partners tegen gelijke voorwaarden (pari passu) participeerden. De twijfels hadden met name betrekking op:
(16) Op 31 januari 2014 hebben de Italiaanse autoriteiten de Commissie ervan in kennis gesteld dat de provincie in overleg met alle andere partijen (TI, Mc-link en Finanziaria Trentina) had besloten zich terug te trekken uit het project Trentino NGN en het niet voort te zetten.
(17) Op 14 maart 2014 hebben de Italiaanse autoriteiten de Commissie ervan in kennis gesteld dat de provincie haar participatie in Trentino NGN had overgedragen aan TI, tegen betaling van 15.852.435 EUR, wat overeenkomt met de waarde van de gedeeltelijke geldelijke inbreng van de provincie in het kapitaal van Trentino NGN van 14,845 miljoen EUR, vermeerderd met een samengestelde rente van 3,75 %. Volgens de Italiaanse autoriteiten wordt Trentino NGN momenteel gecontroleerd door TI, terwijl Finanziaria Trentina en Mc-link minderheidsaandeelhouders blijven.
(18) De Italiaanse autoriteiten hebben toegelicht dat, hoewel Trentino NGN was opgericht op 18 mei 2012, met een gedeeltelijke kapitaalinbreng, de provincie en de andere aandeelhouders van Trentino NGN op 20 augustus 2012 (na het inleidingsbesluit van de Commissie) de aandeelhoudersovereenkomst hebben gewijzigd, en dat alle activiteiten van Trentino NGN waren opgeschort in afwachting van de uitkomst van het door de Commissie ingeleide formele onderzoek. De volledige betaling van de geldelijke bijdragen zou bijgevolg voor alle betrokken partijen zijn opgeschort (er zouden alleen gedeeltelijke betalingen zijn verricht). Ook de latere in de aandeelhoudersovereenkomst geplande fasen zouden zijn opgeschort. Trentino NGN zou nooit begonnen zijn met de aanleg van het FTTH-netwerk (noch met die van andere soorten netwerken).
(19) De activiteiten van Trentino NGN zouden zich hebben beperkt tot het verlenen van toegang tot de onder de IRU vallende infrastructuur aan derden, zoals bepaald in de wettelijke verplichtingen. Met betrekking tot dit laatste aspect hebben de Italiaanse autoriteiten verduidelijkt dat aangezien TI na de overdracht van de IRU met betrekking tot de passieve infrastructuur aan Trentino NGN in mei 2012 nog steeds gebonden was aan wettelijke toegangsverplichtingen ten aanzien van de andere exploitanten (OLO), een aantal exploitanten heeft verzocht om toegang tot deze passieve infrastructuur, welke toegang is verleend. Bijgevolg heeft TI meerdere betalingen aan Trentino NGN verricht als tegenprestatie voor de aankoop door Trentino NGN van de toegang tot de passieve infrastructuur om te voldoen aan de toegangsvereisten van de OLO. Deze betalingen bedragen minder dan 15.000 EUR en vormen de totale door Trentino NGN gerealiseerde inkomsten vanaf de datum van haar oprichting.
(20) De Italiaanse autoriteiten hebben voorts aangegeven dat de provincie geen enkele boete heeft betaald, noch zal betalen, in verband met de terugtrekking uit het project Trentino NGN. De aandeelhoudersovereenkomst van 16 december 2011 en de daaropvolgende wijzigingen bevatten bepalingen betreffende de beëindiging van het project op grond waarvan de provincie zich kan terugtrekken uit Trentino NGN zonder daarbij boeten op te lopen, zelfs wanneer het project niet eens gedeeltelijk was uitgevoerd.
(21) Ook al is in Italië een aantal voorbereidende maatregelen genomen om het project Trentino NGN uit te voeren, met name door middel van diverse overeenkomsten en besluiten die hebben geleid tot de oprichting van de joint venture en de vorengenoemde gedeeltelijke betaling van de geldelijke bijdrage van de provincie (samen met de gedeeltelijke geldelijke bijdragen van de andere belanghebbenden en de bijdrage in natura van TI), is het project niet verder gekomen dan dit stadium.
(22) Met betrekking tot de gedeeltelijke inbreng van de provincie in het kapitaal van Trentino NGN hebben de Italiaanse autoriteiten toegelicht dat Trentino NGN alle ontvangen bedragen als geldelijke bijdrage van haar aandeelhouders (d.w.z. de financiële bijdragen van de provincie, Mc-link en Finanziaria Trentina, exclusief kosten, belastingen en taksen) heeft gedeponeerd op een bankrekening met een rentevoet van 2,71 % in 2012, 1,509 % tot en met 1 februari 2013 en 1,524 % na 1 februari 2013. De gedeeltelijke betalingen (inclusief die van de provincie) zijn inactief gebleven op de bankrekening van Trentino NGN. Volgens de Italiaanse autoriteiten heeft de provincie op 28 februari 2014 haar gedeeltelijke geldelijke bijdrage, vermeerderd met een samengestelde rente van 3,75 %, teruggevorderd. De Italiaanse autoriteiten hebben verduidelijkt dat de samengestelde rente van 3,75 % het resultaat is van een tussen de partijen overeengekomen oplossing en ongeveer tweemaal zo veel bedraagt als het rendement van de Italiaanse staatsobligaties met een looptijd van 2-3 jaar, wat overeenkomt met het rendement van obligaties met een looptijd van 10 jaar.
(23) De door de provincie verrichte gedeeltelijke betaling van de geldelijke bijdrage ten gunste van Trentino NGN houdt een overdracht van staatsmiddelen in. Op basis van de beschikbare gegevens kan de Commissie evenwel concluderen dat deze gedeeltelijke betaling Trentino NGN of haar aandeelhouders geen economisch voordeel heeft verschaft, aangezien de uitvoering van het project Trentino NGN vanaf 20 augustus 2012 is opgeschort en de provincie zich op 28 februari 2014 effectief uit het project heeft teruggetrokken en haar initiële bijdrage, met redelijke interesten, volledig heeft teruggevorderd.
(24) Met betrekking tot de minimale activiteiten van Trentino NGN, d.w.z. de transacties betreffende de verkoop van de IRU (zie overweging 19) zij opgemerkt dat deze activiteiten zijn verricht ter nakoming van de wettelijke verplichtingen waaraan TI nog steeds gebonden was en dat zij geen economische voordelen voor Trentino NGN of voor haar aandeelhouders, met inbegrip van TI, lijkt te hebben verschaft. Gelet op het voorafgaande doen deze transacties niet af aan de bovenstaande beoordeling.
(25) In het licht van het voorafgaande concludeert de Commissie dat het project niet is uitgevoerd en dat de onderhavige onderzoeksprocedure als gevolg van de terugtrekking van de provincie uit het project Trentino NGN overbodig is geworden.
(26) In het licht van het voorafgaande heeft de Commissie besloten de procedure van artikel 108, lid 2, VWEU af te sluiten, aangezien deze procedure als gevolg van de terugtrekking van de Italiaanse autoriteiten (de provincie) uit het project Trentino NGN overbodig is geworden.
HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:
Artikel 1
Artikel 2
-
PB C 323 van 24.10.2012, blz. 6.
(terug) -
Mededeling van de Commissie — Communautaire richtsnoeren voor de toepassing van de staatssteunregels in het kader van de snelle uitrol van breedbandnetwerken (PB C 235 van 30.9.2009, blz. 7), herzien in 2013. EU-richtsnoeren voor de toepassing van de staatssteunregels in het kader van de snelle uitrol van breedbandnetwerken (PB C 25 van 26.1.2013, blz. 1).
(terug) -
Zie voetnoot 1.
(terug) -
Tot deze gebieden behoorden gemeenten waarin de kosten voor de aanleg van glasvezelinfrastructuren (fibre-to-home — FTTH) ongeveer 1.000 EUR per gezin zouden bedragen. Het betreft 42 gemeenten en 150.000 gezinnen, goed voor 60 % van de bevolking van de provincie.
(terug) -
In het inleidingsbesluit staat dat Mc-link 1 miljoen EUR zou inbrengen, wat overeenkomt met een aandeel van 1,6 %; in de loop van de onderzoeksprocedure hebben de Italiaanse autoriteiten er echter op gewezen dat dit 1,5 miljoen EUR was, d.w.z. een aandeel van 1,56 %.
(terug) -
Deze cijfers vloeien voort uit de derde wijziging van de aandeelhoudersovereenkomst, die op 11 mei 2012 is ondertekend. De oorspronkelijke overeenkomsten voorzagen in een bijdrage van 4,7 miljoen EUR en een jaarlijks percentage van 7,5 %.
(terug) -
Een technologie waarmee point-to-multipoint internetdiensten kunnen worden geleverd. Geïnteresseerde exploitanten uit de sector hadden het hele netwerk moeten activeren door middel van de GPON-technologie.
(terug)